बुटवल । सुगम जिल्लाको सूचिमा रहेको रुपन्देहीबासी केही वर्ष अघिसम्म उपचारका लागि बाहिरी जिल्ला धाउनुपथ्र्याे । यहाँ भएका थोरै अस्पतालहरुले ‘रिफर’को मात्रै काम गर्थे । एम्बुलेन्सको चर्काे भाडा तिरेर विरामीहरु चितवन त के काठमाण्डौं पुग्थे । कतिपय सोझै भारत तिर हानिन्थे ।
पहाडी जिल्लाबाट रिफर हुनेहरु बुटवल आउथे । अनि यहाबाट रिफर भएर अन्यत्र जानुपथ्र्याे । पछिल्लो आधा दशकमा जिल्लाको स्वास्थ्य सेवा सुदृढ हुदै गयो । यहाका अस्पतालमा प्रविधिसंगै विशेषज्ञ डाक्टरको सेवा मिल्न थाल्यो ।

अहिले रुपन्देही स्वास्थ्य सेवाको केन्द्रका रुपमा विकास हुदै गएको छ । बुटवलबाट रिफर हुने बिरामीले भैरहवामा उपचार पाउछन् । यसले एम्बुलेन्समै जीवन गुमाउनुपर्ने बाध्यता टरेको छ ।

रुपन्देहीका स्वास्थ्य संस्थाहरु राजधानीका अस्पतालसंग प्रतिष्पर्धा गर्न सक्षम भएका छन् । भैरहवाको युनिभर्सल मेडिकल कलेज, बुटवलको लुम्बिनी अञ्चल अस्पताल, गौतमबुद्ध सामुदायिक मुटु अस्पताल, आम्दा अस्पताल तीब्र स्तरबृद्धि गरी उत्कृष्ट सेवा प्रदानमा लागेका छन् ।
जिल्लाकै दक्षिणी क्षेत्रको स्वास्थ्य अवस्था र सेवामा त त्यति सुधार हुन सकेको छैन् । उत्तर तर्फको स्तरोन्नतीले आधा पश्चिम नेपालको बिरामीलाई धानेको छ ।

रुपन्देही त्यस्तो जिल्ला बनेको छ, जहा नेपाल बाहिरका मानिसहरु पनि उपचारका लागि आउछन् । रणअम्मिका आखा अस्पतालले भारत उत्तर भारतका धेरै बिरामीको सेवा गरिरहेको छ ।

वि.सं. १९९० सालमा स्थापना भएको जिल्ला अस्पतालबाट बिरामीहरुलाई उपचार गर्न सुरुवात गरेको यो जिल्लामा हाल बिभिन्न किसिमका रोगहरुको उपचार एवम निदान हुने गरेको छ । जिल्लामा रहेको अर्को सरकारी अस्पताल लुम्बिनी अञ्चल अस्पताल बि.सं. १९९९ सालमा स्थापना भयो । २०५० साल भन्दा पहिला दैनिक रुपमा बिरामीहरु गोरखपुर एवम काठमाण्डौ लगायतका स्थानमा जाने गरेका थिए । सामान्य फिजिसियन, बच्चा र महिलाको प्रशुति सम्बन्धी रोगहरु बाहेकका अन्य रोगहरुको उपचारको लागी एक सयभन्दा धेरै बिरामीहरु जिल्ला बाहिर निस्किन्थे ।
जिल्लामा प्रबिधि नहुँदा डाक्टरहरु सेवामा आएनन । त्यसकारण बिरामीहरु बाहिर जाने गरेका थिए । जिल्लाको स्वास्थ्य क्षेत्रमा २०५१ सालदेखि परिवर्तन सुरु भएको हो । जिल्लामा रहेका २ सरकारी अस्पताल मात्र रहेको हुँदा दैनिक रुपमा उपचार गर्ने बिरामीहरुको संख्या कम रहेको थियो । जिल्लामा निजि अस्पतालहरुको स्थापना २०५० सालबाट सुरु भयो ।

२०५० सालसम्म दैनिक रुपमा ३ सय ५० बिरामीहरु आउने गरेको अञ्चल अस्पतालमा २०५५ सालबाट ७ सय बढि बिरामीहरु आउन थाले । २०५४–०५९ सालसम्म अस्पतालका अध्यक्ष जनक कोईरालाका अनुसार अस्पतालमा सेवा सुविधा थपिएपछि सेवाग्राहीको संख्या बढ्यो ।
जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यलय रुपन्देहीका सुचना अधिकृत ओमप्रकाश गुप्ताका अनुसार हाल रुपन्देहीमा दुई अस्पताल सहित प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र ५ वटा र स्वास्थ्य चौकि ६४ वटा छन् । त्यस्तै ११ वटा शहरी स्वास्थ्य केन्द्र, सामुदायीक स्वास्थ्य टोलि २ वटा छन् । पि एच सि–ओ आर सि २ सय २९ वटा, खोप केन्द्र २ सय ७४ वटा छन् । एफसि एच भि (ग्रामीण) १ हजार २ सय ७० वटा छन भने एफ सि एच भि (शहरी) २ सय ४१ वटा छन् । स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने गैरसरकारी संस्थाहरु ४४ वटा र निजि स्वास्थ्य सुबिधा ३३ वटा रहेका छन् ।

जिल्लाका अस्पतालमा अहिले दैनिक ३ हजार बढि विरामीले ओपिडी सेवा लिईरहेका छन् । वार्षिक रुपमा ओपिडि मार्फत ८ लाख ५० हजार देखि ९ लाख जना बिरामीहरुले ओपिडि सेवा लिने गरेको जनस्वास्थ्यको तथ्याङक छ । जिल्लामा हाल ४४ वटा एम्बुलेन्सहरु रहेका छन ।
जिल्लामा एच आई भि संक्रमित संख्या १ सय ४५ जना छन् । त्यस्तै क्षयरोगको पनि बिरामीहरु पनि निको भईरहेको अवस्था छ । आ.ब. ०७२÷७३ मा ९२ जना क्षयरोगका बिरामी निको भएका छन् ।

रुपन्देहीमा सामान्यतया परिवार नियोजन, ओपिडि, क्षयरोग, कुष्ठरोग एच आई भि लगायतका रोगको उपचार तथा रोग नियन्त्रणको बारेमा बिभिन्न कार्यक्रमहरु भईरहेका छन । यद्यपि रुढिबादी परम्परा मान्ने समाज अझै बाकी छन् ।

अञ्चल अस्पतालमा विशेषज्ञ सेवा

क्षेत्रीय अस्पतालमा स्तरोन्नती हुदै गरेको लुम्बिनी अस्पतालमा दैनिक १५ सय भन्दा बिरामीहरुले सेवा सुबिधा पाईरहेका छन् । अस्पतालमा पश्चिम नेपालका धेरै विरामीहरु आउने गर्छन । अस्पतालमा ११ विशेषज्ञ डाक्टरहरु रहेका छन् । जनरल सर्जरी, जनरल मेडिसिन, वाल रोग, हाड – जोर्नि, छाला रोग , नाक ÷ कान ÷ घाँटी, स्त्री ÷ महिला ÷ प्रसुति , मुटु रोग, मानसीक रोग र दाँत सम्बन्धी विशेषज्ञ द्वारा नियमित रुपमा उपचार भईरहेको अस्पतालका सुचना अधिकारी लक्ष्मिराज रेग्मीले जानकारी दिए ।

अस्पतालमा टिकट लिनेको भिड व्यवस्थापन गर्न तथा अस्पतालमा धेरै बिरामीहरुलाई सेवा दिन टोकन प्रणलि सुरु गरिएको छ । हाल अस्पतालले बिना चिरफार अप्रेसन सेवा (दुरबिन अपरेसन)सुरु गरेको छ । यसबाट पित्त थैलिको, एपेन्डीसको प्वाल पारेर अपरेसन गर्न सकिने छ । अस्पतालले यो आर्थिक बर्ष भित्रमै नयाँ ओपिडि सुरु गर्ने रेग्मीले जानकारी दिए ।

नयाँ ओपिडिमा मानसिक रोगीका लागी लाभदाएक हुनेछ । त्यस्तै मुटु रोगकिो लागी मुटु रोग बिभाग समेत निर्माण भईसकेको छ । जिर्ण बन्दै गएका अस्पतालका नया भवन निर्माणका कार्यहरु सुरु भएको छ । सरकारको बहुवर्षिय योजनामा प्रसुति गृह निर्माण हुने समेत अस्पतालका सुचना अधिकृत रेग्मीले जानकारी दिए । यसलाई केही समयमै ३ सय बेडको बनाइदैछ ।

आँखाको उपचार ः रण अम्बिका
आँखा उपचारमा देशकै ठूलो अस्पताल हो भैरहवामा रहेको रण अम्बीका आँखा अस्पताल । देशभर तथा बिदेशबाट आँखाको उपचारको लागी आँखा रोगीहरु दिनहु आउने गरेका छन् । अस्पतालमा दैनिक रुपमा देश तथा बिदेशबाट गरी ७ सय भन्दा बढि आँखाका बिरामीहरु आउने गरेको अस्पताल व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सागर प्रताप राणाले जानकारी दिए ।

देशका ९० प्रतिशत आँखाका बिरामीलाई अस्पतालले उपचार गरीरहेको उनले जानकारी दिए । वि.सं. २०३८ सालमा स्थापना भएको नेत्रज्योति संघको मातहतमा निर्माण भएको हो र यसका देशभरमा १७ शाखा अस्पतालहरु रहेको अध्यक्ष राणाले जानकारी दिए ।
अस्पतालमा आँखाका २० जना विशेषज्ञहरु रहेका र २ जना एन थेसिया रहेका छन् । अस्पतालबाट आँखाको रेटिनाको ब्लास्टोमाको हकमा क्रमो गर्नुपर्ने भएमा यो सुबिधा उपलब्ध नभएको उनले बताए ।

यस अस्पतालमा भारतबाट उपचारको लागी आउने धेरै छन् । भारत, साउथ अफ्रिका, पाकिस्थान लगायतका देशहरुबाट उपचारका लागी आँखाका बिरामीहरु आउने गरेको राणाको भनाई छ ।

बाल उपचारमा आम्दा
वालवालिकाको उपचारको केन्द्र बनिरहेको छ, सिद्वार्थ वाल तथा महिला अस्पताल । महिला तथा वालवालिकाको उपचार गर्ने आम्दा पश्चिम नेपालकै अस्पताल हो । यहा दैनिक २ सय भन्दा बढि बिरामीहरु उपचारमा आउने अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक बिनोद पराजुलीले बताए ।
गुल्मी, अर्घाखाँची, पाल्पा, नवलपरासी, कपिलबस्तु, रुकुम, रोल्पा, दाङ्ग, नेपालगञ्ज लगायतका ठाउँबाट उपचारका बिरामी आउछन् । नवजात शिशुको शल्यक्रिया समेत हुनेगरेको उनले बताए ।
प्रशुति तथा महिला रोगको क्षेत्रमा नियमित उपचार हुने गरेको छ । डेलिभरी तथा पाठेगरको अप्रेशन हुने उनले जानकारी दिए ।

धेरै उपचार ः युसिएमएसमा
भैरहवामा रहेको मेडिकल कलेजमा धेरै रोगको परामर्श तथा उपचार सेवा छ । दैनिक रुपमा औषत ८ सय बिरामीले उपचार लिने अस्पतालमा सामान्य चिकित्सा, महिला ÷ स्त्री ÷ प्रसुति, नाक ÷ कान ÷ घाँटी , हाड जोर्नि, न्युरो, वाल रोग, आँखा, दाँत, मानसिक, छाला तथा यौन रोग, सामान्य शल्यक्रियासहितका अरु रोगको उपचार हुने गरेको अस्पतालका प्रशासन संयोजक तेज केसिले बताए । अस्पतालमा न्युरोको उपचार, मुटुमा रगत जमेमा पनि युसिएमएस मा उपचार हुने गरेको छ । मुटु लगायत पिसाबमा संवन्धी रोगको उपचार हुने गरेको छ ।

मुटुको मुटु ः गौतमबुद्व
बुटवल रामनगरमा रहेको गौतमबुद्व सामुदायिक मुटु अस्पतालमा ओपन सर्जरी बाहेकका सम्पुर्ण सुबिधाहरु रहेको गौतमबुद्व सामुदायिक मुटु अस्पतालका अध्यक्ष एजाज आलमले जानकारि दिए । अस्पतालमा ३६५ दिन ओपिडि सेवा, दश रुपैयामा सुगर र रक्त परीक्षण हुने गरेको छ । निशुल्क मृर्गाला डाईलिसिस सहित दम तथा छाति रोगको उपचार समेत मुटु अस्पतालमा छ ।
राजधानी बाहिरको सुविधासम्पन्न मुटु अस्पतालमा औषत रुपमा दैनिक २ सय ५० र सुगर चेकका लागी दैनिक रुपमा ५० जनाले सेवा लिइरहेको अस्पतालका सचिव दिनेशराज रेग्मीले जानकारी दिए । काठमाण्डौको गंगालल मुटु अस्पताल पछिको दोस्रो ठुलो सामुदायिक मुटु अस्पताल हो । अस्पतालमा डाईलोसीस गर्ने १७ वटा मेसिनहरु समेत रहेका छन् । मुटु तथा मुटु संग संवन्धीत सम्पुर्ण रोग को उपचार यस अस्पतालमा हुने गरेको पनि सचिव रेग्मीले जानकारि दिए ।

भीम अस्पतालमा आमा सुरक्षा
जिल्लाको भिम अस्पतालमा अन्य सुबिधाको तुलनामा आमा शुरक्षा कार्यक्रमको सेबा बढि हुने गरेको छ ।
अस्पतालमा आउने बिरामीहरु मध्ये ८० प्रतिशत आमा सुरक्षा कार्यक्रमका बिरामीहरु रहको अस्पतालका सुचना अधिकारी सर्वजित बरईले जानकारी दिए । उनका अनुसार दैनिक रुपमा ५–७ जना भारतिय बिरामीहरु उपचारको लागि आउने गरेका छन् ।
अस्पतालमा महिनामा करिब ३ सय जना आमाहरु उपचारका लागि आउछन् । मासिक ३० वटा शल्यक्रिया हुने गरेको छ । २५ शैया क्षमताको अस्पतालमा दैनिक २ सय ५० बिरामीहरु आउने गरेका छन् ।

जिल्लामै डाक्टर उत्पादन
मेडिकल शिक्षा अध्ययन हुने युनिभर्सल कलेज अफ मेडिकल साईन्सेजले सन् १९९९ देखि डाक्टर उत्पादन थाल्यो । कलेजबाट एमबिबिएस अध्ययन गरी हाल सम्म १ हजार २ सय २४ डाक्टर उत्पादन भएका छन् । त्यस्तै बिडिएस सन् २००१ बाट सुरु भई हाल सम्म ३ सय, २००९ बाट शुरु भएको एम डि ÷एम एस बाट ५९ जना डाक्टर उत्पादन भएका छन् । सन् २०१० बाट शुरु भएपछि हालसम्म १२ जना एमडिएस डाक्टर उत्पादन भएका छन् । सन् २०१० बाट शुरु भएको नर्सिङतर्फ ६७ उत्पादन भए र्। हालसम्म ४ जना बि फार्मेसियन र ६ जना बि.एस.सि.एमएलटि उत्पादन गरेको छ ।

अझै अभाव छ रगत
करिब ९ लाख जनसंख्या रहेको रुपन्देही जिल्लामा दैनिक रुपमा २५ पिन्ट(युनिट) रगत अभाब छ । दैनिक रुपमा करिब १० हजार जनाले रक्तदान गर्न मिल्ने भए पनि जम्मा ५० जनाले मात्र दैनिक रुपमा रक्तदान गर्दे आएका छन् । नेपाल रेडक्रस सोसाईटीले जनताहरुलाई रक्तदान गर्ने चेतना फैलाउन नसक्दा दाताको संख्या कम रहेको नेपाल स्वयमसेवी रक्तदाता समाज रुपन्देही अध्यक्ष कृष्ण चौहान क्षेत्रीले बताए ।
सोसाइटीसंग जनशक्ति कम भएकाले लक्ष्य अनुरुप काम हुने नसकेको बताइन्छ । रक्तदाता समाज रुपन्देही अध्यक्ष चौहानका अनुसार बुटवल उपमहानगरपालिका भित्रका जम्मा २ सय जनाले निरन्तर रक्तदान गरिरहेका छन् ।

क्यान्सरको छैन उपचार
रुपन्देहीमा अहिलेसम्म क्यान्सर रोगको उपचार उपलब्ध हुन सकेको छैन् । कतिपय घुमवा डाक्टरहरुले जिल्लामा आएर परामर्श सेवा दिए पनि अन्य उपचार दिन सकेका छैनन् । केही सामाजिक संस्थाहरुले क्यान्सर रोगको अस्पताल खोल्ने अभियान चलाएका थिए । त्यो सफल हुन सकेको छैन ।

ट्रमा सेन्टर बनाउनुपर्छ
पछिल्लो समय जिल्लामा ट्रमा सेन्टरको आवश्यकता महसुस गरिएको छ । यस क्षेत्रका यातायात व्यवसायीहरुलाई चौतर्फी रुपमा ट्रमा सेन्टर खोल्न दवाव आइरहे पनि ठोस काम हुन सकेको छैन् । राजधानीमा मात्रै सिमित रहेको ट्रमा सेन्टरमा बुटवलमा खोल्न सके पश्चिम नेपालका बिरामीलाई उपचार सेवा दिन सक्नेछ ।

दक्षिणी क्षेत्रमा छैन सेवा
शहरी क्षेत्रमा धेरै उपचार सेवा उपलब्ध भए पनि ग्रामिण क्षेत्र, विशेषगरी मर्चवार क्षेत्र सामान्य उपचारबाट समेत विमुख रहेको छ । यहा प्रसुतिका लागि समेत कठिन अवस्था छ । गाउमा रहेका उपचार केन्द्रमा रहेको दरवन्दीका चिकित्सकहरु काजमा शहरतिर बस्दा ग्रामिणबासीले उपचार सेवा पाउन नसकेका हुन् ।

रुपन्देहीले स्वास्थ्य क्षेत्रमा मारेको फड्को संगै औषधि उद्योगको संख्या पनि बढ्दै गएको छ । आधा दर्जन औषधि उद्योगले जिल्लाबाट उत्पादन गरिरहेका छन् । आगामी तीन वर्षपछि जिल्ला स्वास्थ्य सेवाको केन्द्र बन्ने आकलन गरिएको छ ।

जिल्लामा उपलब्ध उपचार सेवाहरु
आँखा रोग
मुटु रोग
छाति रोग
दातँ रोग
क्षयरोग रोग
झाडापखला रोग
जण्डीस रोग
टाईफाईड रोग
मृगौला रोग
पत्थरी रोग
दम रोग
सुगर रोग
छाति रोग
मानसीक रोग
अल्ट्रा साउण्ड
साईकाईटिस
महिला ÷ स्त्री ÷ प्रसुति
नाक ÷ कान ÷ घाँटी
परिवार नियोजन
क्षयरोग
कुष्ठरोग
एच आई भि
हाड जोर्नि
छाला रोग
यौन रोग
एपेन्डीसको को शल्यक्रिया
दक्ष प्रशुति कर्मी निर्माण गर्न को लागी तालिम
अप्रेशन कार्यमा सहायक बन्नको लागी तालिम


आचार्य प्रदीप

आचार्य प्रदीप दैनिक पत्र दैनिकका संवाददाता हुन् ।

प्रतिकृया दिनुहोस

सम्बन्धित समाचार